De schedels

Graf Urker Schedels

Op het kerkhof van het Kerkje aan de Zee liggen in een speciaal graf de Urker schedels die in de 19de eeuw van deze plek werden ontvreemd.

Wetenschappers dachten in de negentiende eeuw dat bewoners van het Zuiderzeegebied nog ‘raskenmerken’ van de oer-Nederlander zouden vertonen. Vooral de Urkers op hun geïsoleerde eiland waren een aantrekkelijk onderzoeksobject.

Urker schedels waren gewilde objecten. Wetenschappers draaiden hun hand niet om voor grafroof: het onderzoek was te belangrijk om wegens gebrek aan onderzoeksgegevens onuitgevoerd te laten. De schedels werden uitvoerig opgemeten en vergeleken met die van andere ‘volkstypes’.

De Urker schedelroof

Drie van de schedels werden in 1877 van het Urker kerkhof ontvreemd door een Hilversumse arts, de sociaal bevlogen Johannes Fredericus van Hengel (1811-1892).  Hij verwisselde de schedels voor schedels uit Hilversum die hij met oker wat geler maakte om ze ouder uit te laten zien. In een brief schrijft hij: “Door een ondeugende list ben ik nu in het bezit van drie koppen van Urkers die een 70 – 80 jaar geleden gestorven zijn.” Van Hengel gaf ze kado aan de Utrechtse hoogleraar Pieter Harting (1812-1885).

133 jaar lang waren de ontvreemde schedels in Utrecht te vinden, in vitrinekasten en depotkasten. Soms werden zij uitgeleend aan collega wetenschappers en musea.

In 2007 vroeg het Comité Urker Schedels het Utrechts Universiteitsmuseum de schedels terug te geven. Het comité argumenteerde dat menselijke resten niet in een vitrinekast thuishoren, en moeten worden herbegraven. Volgens het comité staan de schedels symbool ‘voor de negatieve gevolgen van wetenschappelijk onderzoek waar de Urker bevolking door de eeuwen heen mee heeft gekampt’.

Urkers werden in de 19de eeuw minderwaardige raskenmerken toegekend. Dergelijke veronderstellingen werden volgens het comité tijdens de inpoldering door de autoriteiten gebruikt om de Urker bevolking te marginaliseren.

Schedelmetingen bij Urker kinderen

In de 20ste eeuw werd het schedelonderzoek op levende personen voortgezet. Twee wetenschappelijke teams maten in de twintiger en dertiger jaren de schedels van enkele duizenden Urker schoolkinderen op.

Enkele van de opgemeten kinderen leven nog.  Zij waren aanwezig bij de overdrage van de Urker schedels. Dit was een emotioneel moment voor hen.

De overdracht

Op 25 september 2009 adviseerde de Nederlandse Museumvereniging het Utrechts Universiteitsmuseum om de Urker schedels in haar collectie over te dragen. Dit gebeurde op 5 juni 2010. De schedels werden op 20 juli herbegraven in een speciaal graf onder de toren van het Kerkje aan de Zee, uitkijkend op het Vissersmonument en het IJsselmeer.

 

Advertenties